GoldenEye (1995): Bond heruitgevonden na de Koude Oorlog

Ik herinner me nog hoe GoldenEye in 1995 voelde als een kleine schok. Niet omdat James Bond ineens totaal anders was, maar omdat de wereld om hem heen dat wel was. De Koude Oorlog lag achter ons, de Muur was gevallen en het oude wij-zij-denken waar de reeks zo lang op teerde, was ineens verdampt. Bond moest zich opnieuw uitvinden, of verdwijnen. Dat hij bleef staan, kwam door een slimme gok: een nieuw gezicht, een scherper script en een toon die wist wanneer-ie moest knipogen en wanneer niet.

Pierce Brosnan stapte binnen met precies genoeg zelfvertrouwen om het verleden niet te ontkennen en genoeg afstand om er niet door opgeslokt te worden. GoldenEye voelt daardoor als een film op een kruispunt. Oud genoeg om herkenbaar te blijven. Nieuw genoeg om weer mee te tellen.

Verhaal en toon

Het uitgangspunt is klassiek Bond, maar net een slag persoonlijker dan je gewend was. Een gestolen satellietwapen kan complete elektronische netwerken platleggen. Chaos op wereldschaal, klaar. Alleen draait het dit keer niet vooral om ideologie of grootmachtpolitiek, maar om verraad dat dichter bij huis komt. Oude banden, oude fouten. Dat snijdt meer dan een abstracte dreiging ooit zou doen.

De film neemt zichzelf serieus, maar nooit zo serieus dat het zwaar op de hand wordt. Humor is er nog steeds, alleen minder schreeuwerig. Geen knipogen om het knipogen, maar grappen die voortkomen uit wie Bond is en waar hij zich bevindt. Dat maakt het allemaal net wat scherper.

Wat ik sterk vind, is hoe het script durft te vragen of Bond nog wel nodig is. Hij wordt aangesproken als een overblijfsel uit een andere tijd. Niet om hem belachelijk te maken, maar om hem uit te dagen. Dat laagje zelfreflectie voelt natuurlijk, niet geforceerd.

Regie en spel

Martin Campbell houdt het strak. De openingsscène bij de dam is nog steeds een les in hoe je spanning opbouwt zonder montage-hysterie. Echte stunts, duidelijke actie en ruimte om te ademen. Je ziet wat er gebeurt, en dat is geen vanzelfsprekendheid.

Brosnan speelt Bond glad, maar niet leeg. Hij is charmant, gevaarlijk en emotioneel op afstand, maar nooit onmenselijk. Sean Bean is als tegenstander opvallend effectief omdat zijn motivatie niet vaag of megalomaan is, maar pijnlijk herkenbaar. Judi Dench zet met haar eerste optreden als M meteen iets neer dat schuurt. Ze spaart Bond niet en daagt zijn morele kompas openlijk uit. Dat geeft hun scènes extra spanning.

Stijl en thematiek

Visueel zit de film precies tussen oud en nieuw in. Klassieke Bond-glamour, maar met die onmiskenbare jaren 90-randjes. Rusland, Cuba en Monaco voelen als plekken waar echt iets gebeurt, niet als ansichtkaarten. Eric Serra’s elektronische muziek zorgde destijds voor opgetrokken wenkbrauwen. Begrijpelijk. Het mist soms de tijdloze grandeur van eerdere scores, maar het past bij het idee dat de serie een andere kant op kijkt.

Onder de actie ligt een thema dat verrassend goed blijft hangen: loyaliteit. Aan wie, aan wat en tegen welke prijs. In een wereld zonder duidelijke vijand blijkt dat lastiger dan ooit. Juist daardoor voelt GoldenEye relevanter dan veel oudere delen, zonder dat het plezier verdwijnt.

Context en losse observaties

Zes jaar zonder Bond was ongebruikelijk, maar het werkte hier in het voordeel. Er was tijd om na te denken, bij te sturen en risico’s te nemen. Buiten de bioscoop kreeg de film een tweede leven, vooral door de latere game. Die heeft het verhaal en de personages voor een hele generatie vastgezet in het collectieve geheugen.

Oordeel

★★★★☆
4 van 5 sterren

GoldenEye is geen perfecte film, en sommige elementen dragen duidelijk het stempel van hun tijd. Maar als herstart is-ie opvallend zelfverzekerd. De film weet waar Bond vandaan komt en durft te testen waar hij nog naartoe kan. Dat maakt dit niet zomaar een geslaagde aflevering, maar een kantelpunt dat de reeks opnieuw richting gaf.