You Only Live Twice (1967): Bond als wereldburger in een Japanse spiegelzaal

You Only Live Twice markeert een kantelpunt binnen de Bond-reeks. In 1967 verlaat 007 niet alleen Europa, maar ook het idee dat spionage nog iets met waarschijnlijkheid te maken moet hebben. De film kiest openlijk voor schaal, mythe en spektakel. Geloofwaardigheid is bijzaak. Beeld en impact voeren de boventoon. Dat maakt deze vijfde Bond-film tegelijk lastig en onmisbaar.

Verhaal en toon

Het vertrekpunt ademt Koude Oorlog. Amerikaanse en Russische ruimtecapsules verdwijnen. De verdenking schiet meteen heen en weer. James Bond wordt naar Japan gestuurd en rolt daar, bijna achteloos, het plan van Ernst Stavro Blofeld binnen. Diens hoofdkwartier ligt verscholen in een uitgedoofde vulkaan. Subtiel is anders.

De toon is consequent groot. Waar eerdere Connery-films zich nog als thrillers voordeden, schuift deze film richting fantasie met sciencefictionrandjes. De film neemt zichzelf serieus genoeg om spanning te houden, maar gaat tegelijk los in een overdaad die later het handelsmerk van de reeks zou worden.

Regie en spel

Regisseur Lewis Gilbert denkt in beelden die blijven hangen. Niet in nuances. Zijn aanpak draait om vaart, panorama’s en set pieces die het verhaal soms vooruitduwen en soms volledig overnemen.

Sean Connery speelt Bond op routine, maar wel op een routine die hij volledig beheerst. Hij valt hier samen met het personage: koel, ironisch en licht afstandelijk. Juist dat gebrek aan emotionele verdieping past bij een film die groter denkt dan haar hoofdrolspeler.

Blofeld is ditmaal geen schaduw meer. Hij staat er. Rustig, beheerst en dreigend. Die zichtbaarheid geeft de film een heldere tegenkracht en voorkomt dat het spektakel volledig ontspoort.

Stijl en thematiek

Visueel is You Only Live Twice een ijkpunt. Ken Adams productieontwerp, met de vulkaanbasis als uitschieter, is filmarchitectuur in zijn puurste vorm. Onrealistisch, maar onmogelijk te vergeten.

Thematisch raakt de film aan identiteit en vervreemding, al gebeurt dat op een manier die vandaag schuurt. Bonds Japanse vermomming en het exotiserende perspectief op het land zijn duidelijk producten van hun tijd. Tegelijk laat de film zien hoe Bond loskomt van nationaliteit en realisme. Hij wordt een wereldwijd icoon, een fantasiefiguur die overal kan bestaan en nergens echt thuishoort.

Context en invloed

De film is losjes gebaseerd op het gelijknamige boek van Ian Fleming, geschreven na diens verblijf in Japan. De filmversie laat die persoonlijke fascinatie grotendeels los en filtert alles door een westerse blik.

De invloed reikt ver. Van latere Bond-films tot parodieën en hedendaagse blockbusters. De megalomane schurk, de allesoverheersende eindbasis, het idee dat groter altijd beter is: hier worden ze vastgezet in beton.

Beoordeling

★★★★☆
4 van de 5 sterren

You Only Live Twice is geen verfijnde film en zeker geen probleemloze. Maar hij durft te kiezen en zet daarmee een sjabloon neer dat decennia meegaat. Bond staat hier op het kruispunt van spionage en spektakel en slaat zonder aarzeling rechtsaf. Dat maakt deze film blijvend relevant, ook wanneer hij wringt.